Ana içeriğe atla

Tarih Tekerrürden İbaret midir?

Tarih tekerrürden ibaret midir?

Fransızcada, hemen hepimizin duyduğu bir "dejavu" terimi vardır. Bu terim, insanların gündelik hayatlarında başlarına gelen olayları daha önce de birebir olarak yaşadıklarını sanmalarına verilen bir isimdir. Bu durumu yaşayan insanlar, aynı şartlar içerisinde aynı durumu iki defa yaşadıklarını öne sürerler ve kimileri bu iddialarında ısrarcı olur. Bu olayı adlandırdığımız terim Fransızca olsa da dünyanın çeşitli yerlerinde çok sayıda insan, hayatında en az bir kere daha önce yaşadığı bir şeyi yaşamış hissine kapılmıştır. En küçük birimi insan olan devletler de, işte bazen bu gibi durumların içerisine düşebilirler. Bu tekrarlar olaylar yaşanırken dejavu olarak adlandırılmasa da bulunduğumuz günden geçmiş tarihi kolaylıkla incelemekte olan bizler bu olayların adeta bir tekrarlar düzenini oluşturduğunu fark ederiz. Bazen aynı hatalar tekrar edilir, nadiren de aynı iyi hatıralardan dem vururuz. Fakat klişeleşen "tarih tekerrürden ibarettir" sözü acaba mutlak doğrulukta mıdır? Yazımızda tarihsel olayların küçük bir kısmını ele alarak bu benzerlikleri ve sonuçlarını tartışacağız.

Dünya tarihinden bir örnek: Rus topraklarında dağılan ordular

Tekrarlanan olayların gerçekleşme sahası bakımından ele alabileceğimiz en geniş perspektiften, dünya tarihini kısaca ele alalım. Tam manasıyla aynı olmayıp "birebir" diyebileceğimiz ölçünün dışında olsalar da dikkat çekici bazı benzerliklerden bahsedebiliriz. Bu konuyu örneklendirmeye öncelikle yakın tarih diyebileceğimiz İkinci Dünya Savaşı'ndaki bazı gelişmeleri örnek gösterebiliriz. Bir (Alman) yaşam sahası iddiasında olan Adolf Hitler'e göre Alman ırkının gelişmesi zorlaşıyordu çünkü ellerinde kullanabilecekleri, gelişecekleri yeteri kadar toprak yoktu. Bundan dolayı müttefiği İtalya'yla birlikte İspanya, İsviçre, Türkiye ve Sovyetler'in Avrupa toprakları hariç tüm Kıta Avrupası'nı ele geçirmişti. İlk dünya savaşında alınan mağlubiyeti bağladığı iki unsurdan biri olan komünistlere karşı (diğeri Yahudiler) ölçüsüz nefreti onu bir zamanlar saldırmazlık paktı imzalayıp hatta savaşa aynı yere saldırarak başladığı ortağı olan Sovyetler'e güçlü ve sayıca oldukça fazla bir orduyla saldırmaya itti (Barbarossa Harekâtı). Bu nefretinin sebebi muhtemelen ilk savaşın kaybının komünistler olduğu kadar, Slav ırklarının alçak ırk olarak adlandırılmasından da kaynaklanıyordu. Sovyet-Nazi savaşı sürerken savaşın belirli kısımlarında Alman ordusu Moskova'nın dibine kadar sokulabilseler de en sonunda Stalingrad mücadelelerinde Almanlar püskürtülmeye başlandı. Saldırı gücü kırılan ve savunmaya başlayan Nazi ordusuna rağmen Sovyetlerin lideri Joseph Stalin hâlâ bir ateşkes antlaşması imzalamasına soğuk bakmıyordu. Ancak tüm Avrupa'yı ele geçirecek kadar kuvvetli olan Hitler, ilerleyişinin soğuk iklime hazırlıksızlıklarının da etkisiyle Rusya'nın batı topraklarında durmasına ve kendisi için sonun başlangıcına engel olamadı.

Bu olayların yaşandığı İkinci Dünya Savaşı (1939-1945)'ndan yaklaşık 130 sene önce gerçekleşmiş olan Fransız- Rus Savaşı'nı (1812) bu olaylar dizisine çeşitli yönlerden benzetmek mümkündür. Bu tarihte İngiltere'yi dışlamış bir durumda Kıta Avrupası'nda bir birlik kuran ve İngiltere'ye ticari ambargo oluşturan Fransa hükümdarı Napolyon, ambargoyu kırıp İngiltere ile ticari ilişkilere giren Rusya'ya karşı, yine elinde hemen hemen tüm Kıta Avrupası varken ve yine güçlü ve sayıca oldukça fazla bir orduyla sefere başlamıştır. İlk olarak ilerlemeler devam etse de sonunda geniş ve pek de bilinmeyen bir coğrafyada ilerleyen Fransa askerleri, sefere başladıkları mevcudun (~500.000-600.000 asker) yaklaşık yüzde biri gibi bir sayıyla savaştan çıkabilmişlerdir. Bu durumda da soğuk iklime oldukça hazırlıksız yakalanmak ve seferin  başlarında karşılarında savaşacak bir ordu bulamamak gibi etkenler vardır. Sonuç olarak Napolyon ve onun ilerlemesinin önündeki en sağlam darbe olmuştur. Bu iki durumu ele almak gerekirse ikisinde de cereyan eden olayların Kıta Avrupası'nı kapsadığını, ikisinde de güçlü ve Avrupa'yı hegemonyası altına alan liderlerin ilerleyişlerinin Rusya'da durdurulduğunu, askeri taktiklerinin ve savaş içi bazı hareketlerinin hatalı olduğunu görebiliriz. Ayrıca bu her iki savaşta da İngiltere'nin Rusya'nın yanında bulunması, özellikle Fransa-Rusya savaşın sebebi konumda olması dikkat çekicidir. İki savaşta da Rusya'ya saldıran ordu, saldıran devletin askerleri ile homojen şekilde oluşturulmuş olmayıp "müttefik" devletlerin askerleriyle desteklenmiştir. Ayrıca bu olaydan sonra Fransa toprakları işgal altına girmiş ve Napolyon Elbe Adası'na sürülmüştür. Başarısız Sovyetler saldırısından sonra Müttefik askerler de Almanya'ya girmişlerdir ancak Hitler sürülmeyi veya öldürülmeyi beklemeyip intihar etmek yoluna gitmiştir.

Türk tarihinden bir örnek: Veraset Sistemi

Türklerin devlet kurma gelenekleri, Büyük Hun İmparatorluğu ile M.Ö. 3. yüzyıla kadar uzanan bir tarihte başlamıştır. Bu andan sonra sayısız devlet ve beylik kurulmuş, bu yapılanmaların kimisi uzun kimisi ise kısa süre varlıklarını devam ettirebilmişlerdir. Bu yapılanmaların en uzun süre ayakta kalanı da Söğüt'te kurulan ve ardından altı yüz sene ayakta kalabilecek bir yapıya kavuşan Osmanlı Devleti'dir. Bu devletin yakın geçmişimizde halen varlığını sürdürmeyi başarması çok çeşitli sebeplere bağlanabilir. Yazımızın bu kısmında Osmanlı'daki veraset usûlüne değineceğiz. Genel olarak bilinen şekliyle, Osmanlı'da taht babadan oğula ilerler. Bu bilgi yanlış değildir ama eksiktir. Osmanlı'da hükümdarlık yalnız bu şekilde ilerlememiştir bunun sebebi de hükümdarın her zaman yalnız bir çocuğu değil daha fazla çocuğu doğmasıdır. Tahtta eşit hakkı olduğunu iddia eden şehzadeler, hükümdar (babaları) vefat ettiğinde merkez İstanbul'a ne kadar yakınsa o kadar hızlı tahta geçmeye başladı. Merkeze yakınlık, hükümdarın vali olarak atadığı şehzadelerinin İstanbul'a olan mesafesiydi ve belirli sancaklara vali olan şehzadelerin merkeze yakınlıkları, taht yolunda veliaht gösterilmeleri manasına geliyordu. Bu durumda hükümdar ölünce tahta en yakın şehzadeye geç haber verilirse, o şehzadenin tahta çıkamaması ve daha sonra öldürülmesi normal karşılanabilecek bir durumdu. Anlaşılacağı üzere veraset usûlü çok belirli esaslara dayanmamaktaydı.

Orta Asya'dan Anadolu topraklarına kadar fetihler gerçekleştirerek ilerleyen Emir Timur, Anadolu topraklarında sözünü geçiremediği ve kendisiyle savaşabilecek kabiliyette ve inançta olduğunu iddia eden bir soydaşıyla, I. Bayezid ile karşılaştı. Bu durum sonucunda 1402'de meydana gelen savaşta Emir Timur galip geldi, I. Bayezid esir düştü ve Osmanlı topraklarında şehzadeler arasında taht mücadelesi başladı. Bu mücadele süresince bir bunalım devri yaşandığını ve devletin yıkılmanın eşiğine geldiğini anlıyoruz. Süreç uzadıkça ve bir kardeş diğerleri üzerinde meşruiyetini kabul ettiremedikçe normalleşme mümkün değildi. Aradan 11 yıl geçtikten sonra Çelebi Mehmed kardeşlerini mağlup edip yönetimi eline aldığında devlet parçalara ayrılmış ve toplamda 11 yıl kaybetmiş bulunuyordu.

15. yüzyıldan 17. yüzyılın başlarına kadar veraset sisteminde hangi şehzade diğer şehzadeleri bastırabilirse o tahta çıkar şeklinde ilerledi. 1603 yılında tahta çıkan I. Ahmed ise bu konuda yeni bir kanun çıkararak, tahta çıkacak kişinin ekber ve erşed olması kuralını getirdi. Bu şekilde kendisinden sonra tahta oğlu değil, kardeşi Mustafa çıkabildi. Bu sistemi ilk örneğiyle yargılamak hatalı olabilir. Çünkü tahta çıkan kişi, psikolojik sorunları olan birisiydi. Dolayısıyla erşed değildi. Bundan dolayı tahttan indirildi ve yerine I. Ahmed'in 14 yaşındaki oğlu II. Osman tahta çıktı. Genç Osman olarak da anılan hükümdar, eski veraset sistemine göre babasından sonra tahta çıkması gereken kişiydi ancak amcasının hayatta olması ve onun yerine tahta çıkması, onun kişiliği üzerinde derin etkiler bırakmıştır. Bu etkilerden birisinin sebebi de kendisinden küçük olan kardeşi Şehzade Mehmed'di. II. Osman tahta çıkışından 4 yıl sonra 1621'de, sefer hazırlığı yapılırken kendisine tehdit olarak gördüğü kardeşini boğdurmuştur. Bu şekilde eski sisteme dönüş için bir ışık belirmiştir. Öyle ki daha sonra kardeşi IV. Murad tahta çıktıktan belirli bir süre sonra kardeşleri Şehzade Bayezid, Kasım ve Süleyman'la beraber bir rivayete göre amcası devrik hükümdar I. Mustafa'yı da boğdurttu. Son taht adayı Şehzade İbrahim'in öldürülmesi için emir verdiyse de Kösem Sultan'ın araya girmesiyle bu durum engellenmiştir. Bu durum, kendisinden sonra tahta çıkacak birisinin olmaması gibi bir tehlikeye, yani devletin başsız kalması ihtimaline yol açmıştır. Devletin başsız kalması demek, Fetret Devri'nden de anlayabileceğimiz gibi parçalanma riskinin yüksek, toparlanma ihtimalinin zor gerçekleşmesi demektir.

Tekerrürler (Yinelemeler) üzerine

Ünlü Filozof Karl Marx'ın "Tarihte her şey iki defa yaşanır; ilkinde trajedi, ikincisinde komedi olarak." sözünü kaliteli bir hiciv olarak ele alabiliriz. Hitler Sovyetler üzerine büyük bir orduyla ilerlerken, benzer şeyler yaşamış Napolyon'u aklına getirmiş midir? Cevabını bilemeyecek olsak da muhtemelen getirmemiştir çünkü geçmişten ders alıp stratejik adımlar atmaktan ziyade nefretinin kişiliğini kontrol edip yönlendirdiği bir mizacı vardı. Aynı şekilde II. Osman ve IV. Murad, Fetret Devri'nde yaşanan başsızlığı ve devlete vurduğu darbeyi görüp, bu durumu ve sonuçlarını göze alarak mı kardeşlerini katletmişlerdir? Hem mümkün, hem değil. Tarihi olayları, o tarihin şartlarına göre yorumlamamız gerekir. Kendisi tahta geçmeliyken amcası tahta geçen ve taht yolu kapanan Genç Osman'ı ve ağabeyinin tahttan indirildiği süreçte küçük yaşta olup bu hadiseden kuvvetle muhtemel çok olumsuz etkilenmiş olan IV. Murad'ın psikolojilerini tam olarak anlamamız mümkün olmayacaktır. Bundan dolayı Hitler ve Napolyon örneklerinde olduğu gibi bir durumun ana sebepleri arasında benzerlik, olayların yaşanışlarında da çok sayıda çakışma tespit edebiliriz. Aynı şekilde Fetret Devri'nde her kardeşin eşit taht hakkı olmasından dolayı uzayan başsızlık ve iç savaşla, II. Osman ve IV. Murad'ın kendi dönemlerinin kanunlarının belirttiğinin aksine bu sefer tam tersini yapıp kardeşlerini katletmeleri de aynı sonuçlara yol açabilecek olaylardır.

Sonuç olarak ilk yazılı metnin M.Ö. 3200'lerde kaydedildiğini baz alırsak, bu kadar uzun bir zaman diliminde tarihin insanların davranışlarında ve kararlarında çeşitli benzerlikler bulunduğunu yazması gayet tabidir. Tarihin yinelemelerden ibaret olduğu bir iddiadır, ne kabul edilebilir ne de reddi mümkündür. Çünkü tarihi yazan kişiler insanlardır ve insanların davranışları arasında benzerlikler görmek de farklılıklar görmek de genelleme yapmak için yeterli olmayacaktır. Bize düşen tarihe gereken önemi vermek ve aynı hatalara düşüp "komedi" oluşturmamaktır. Mustafa Kemal Atatürk'ün de dediği gibi "Geçmişinden ders almayan bir ulus, yok olmaya mahkûmdur."

Onur KARABAĞ
06.07.2019

Yorumlar

  1. Bu yazi aklima True Detective'deki su repligi getirdi:

    "Biri bana demişti ki, 'Zaman düz bir çemberdir.' Yaptığımız veya yapacağımız her şeyi tekrar yapacağız, tekrar o küçük çocuk ve kız o odada olacaklar. Tekrar ve tekrar. Sonsuza dek."

    Her sey tekrar ediyordur belki de... :D

    YanıtlaSil

Yorum Gönder

Bu blogdaki popüler yayınlar

Otoriter Rejimlerin Demokratikleşmesi: Türkiye Örneği Üzerinden

GİRİŞ

Türkiye Cumhuriyeti’nin ilk dönemlerinde çok partili sisteme geçiş denemeleri yapılmasına rağmen bu girişimler dönemin şartlarından ötürü başarıya ulaşamamıştır. Türkiye, yirmi üç yıllık tek-parti iktidarının ardından demokrasiye geçmiş ve siyasal plüralizme erişmiştir. Bu politik geçiş, Türkiye’nin politik hayatı ve demokratikleşme tarihi açısından bir dönüm noktasıdır. Dönemin uluslararası koşulları ve iç politikada cereyan eden gelişmeler çok partili sisteme geçilmesinde etkili olmuştur. Bu araştırma projesinde, Türkiye’nin otoriter tek parti rejiminden demokratik çok partili sisteme geçişini etkileyen iç ve dış faktörler incelenecektir. Sözü edilen iç ve dış faktörler birbirinden bağımsız olmamakla beraber birbirlerini tamamlayıcı niteliktedirler. Bu faktörlerin incelenmesi, Türkiye’de demokrasinin oluşumunun anlaşılması açısından oldukça önemlidir.

Batı Avrupa'da Yeni Bir Dünya Savaşının Hazırlıkları: İttifakların Genel Durumları

BATI AVRUPA’DA YENİ BİR DÜNYA SAVAŞININ HAZIRLIKLARI: İTTİFAKLARIN OLUŞUM SÜRECİ

Özet

Birinci Dünya Savaşı’nın bitmesinin üzerinden uzun bir zaman geçmemişken Avrupa yine bir dünya savaşı tehdidiyle karşı karşıya kaldı. Almanya’da iktidara gelen Adolf Hitler ve İtalya’da iktidara gelen Benito Mussolini’nin yayılmacı politikaları ile beraber Faşizm ideolojisi de Avrupa’da yayılmaya başladı. İtalya’nın Arnavutluk, Almanya’nın ise Çekoslovakya ve Avusturya’yı topraklarına katması bir tehlike olarak görüldüyse de somut bir adım atılmamıştı. Bu şekilde hayat sahası idealini gerçekleştirmek isteyen Hitler yönetimindeki Nazi Almanyası’yla, Roma İmparatorluğu düşleri kuran Mussolini yönetimindeki İtalya, ideolojilerinin de yakın olması dolayısıyla yakınlaştılar. Bu yazıda, Avrupa’daki bu yakınlaşmanın etkilerini ve diğer ittifakları ele alacağız.

Anahtar Kelimeler: II. Dünya Savaşı, Almanya, İtalya, Fransa, Birleşik Krallık.

Siyasilerin Popülist Ekonomik Vaatleri: Ekonomi Politikasına Etkileri ve İran İslam Cumhuriyeti’nden Örnek

Siyasilerin Popülist Ekonomik Vaatleri: Ekonomi Politikasına Etkileri ve İran İslam Cumhuriyeti’nden Örnek
Özet Her seçim tecrübesi yaşadığımızda meydanlara inen siyasilerin, siyasi çıkarlarını maksimize etmek ve iktidara ulaşmak için muhtelif vaatler verdiklerine tanık oluyoruz. Özellikle siyasiler çıkarlarına ulaşmak için ekonomik vaatleriyle seçmenleri etkilemeye çalışmaktadır. Tabii olarak iktidara ulaşan siyasiler, mevcut oy potansiyelini korumak, arttırmak ve siyasi çıkarlarını maksimize etmek adına ekonomik vaatlerini icra ederler. Ancak bu ekonomik vaatlerin, ekonomi politikasına ve mevcut ekonomi durumuna olumlu veya olumsuz etkileri olmaktadır. İşte bu makalede siyasilerin ekonomik vaatlerinin ekonomi politikasına göre etkileri tartışılarak, İran İslam Cumhuriyeti üzerinden örneklendirmeye çalışılacaktır.

Giriş Seçim tecrübesi yaşadığımızda çeşitli medya araçlarından gördüğümüz üzere siyasi figürler, siyasi çıkarlarını maksimize etmek ve iktidara ulaşmak için seçmenleri etkilem…